‘ศศิน’ ชี้ EHIA พลาด จี้กรมชลฯ คำนวณความจุอ่างวังโตนดใหม่ ดันทางออกเขื่อนคู่ป่า

‘ศศิน เฉลิมลาภ‘ เผยข้อเสนอทางเลือกอ่างเก็บน้ำคลองวังโตนด ไม่ได้มีแค่แบบเต็มความจุ 99.5 ล้าน ลบ.ม. กับการห้ามสร้าง ชี้พื้นที่ฝนมากอย่างจันทบุรีสามารถบริหารน้ำท่าไหลเติมได้ตลอดปี วอนรัฐบาลและกรมชลฯ นำตัวเลขความจุ 60-80 ล้าน ลบ.ม. มาเปรียบเทียบความคุ้มค่าเพื่อปลดล็อกสภาวะติดขัด

จากกรณีที่ ครม. มีมติอนุมัติให้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ โดยกรมชลประทาน เดินหน้าโครงการอ่างเก็บน้ำคลองวังโตนด ซึ่งโครงการนี้ยังคงเผชิญกระแสคัดค้านและข้อกังวลอย่างหนักจากภาคประชาชนและองค์กรอนุรักษ์ เกี่ยวกับผลกระทบต่อผืนป่า รวมถึงความโปร่งใสของรายงาน EHIA

ล่าสุด นายศศิน เฉลิมลาภ นักอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม นักวิชาการอิสระ และอดีตประธานมูลนิธิสืบนาคะเสถียร ได้

ถ้าผมเป็นคชก_เขื่อนวังโตนด

ผมคิดว่า เขื่อนวังโตนดอาจสร้างได้ โดยไม่ต้องขัดแย้งกันหนักอย่างทุกวันนี้

เพราะถ้าผมเป็น คชก. ที่พิจารณา EHIA โครงการนี้ ผมน่าจะไม่ถามกรมชลประทานว่า

“จะสร้างหรือไม่สร้าง?”

แต่จะถามว่า

“ทำไมต้องเก็บน้ำสูงถึงตรงนั้น?”

บังเอิญผมเคยเป็น คชก. พิจารณารายงานผลกระทบสิ่งแวดล้อมจริง ๆ อยู่หลายปี ตั้งแต่ พ.ศ. 2547–2554

แล้วก็บังเอิญอีกว่า…

เขาเอาผมออกเสียก่อน ตอนกำลังจะมีเรื่องเขื่อนแม่วงก์

สิบกว่าปีต่อมา พอผมได้ดูรูปตัดภูมิประเทศของเขื่อนวังโตนด ผมก็กลับมาคิดแบบกรรมการ คชก. อีกครั้งโดยอัตโนมัติ

ผมเห็นว่า ตอนบนของพื้นที่อ่างมีลักษณะเป็น Bench หรือพื้นที่ราบขั้นกว้าง

ถ้าเก็บน้ำตามระดับเดิม น้ำจะขึ้นไปแผ่ท่วมพื้นที่ Bench ซึ่งเป็นพื้นที่ป่าที่ช้างและสัตว์ป่าใช้ประโยชน์มาก

แต่คำถามคือ…

ถ้าลดระดับน้ำลงมาสักหน่อย ก่อนน้ำจะขึ้นไปท่วม Bench เราจะเสียน้ำไปจริง ๆ เท่าไร?

ตอนปี 2563 ผมกะจากรูปตัดด้วยสายตาว่า อาจยังเหลือความจุได้สัก 50–60% ของแบบเดิม

ผมไม่ได้บอกว่าตัวเลขนี้ถูก

แต่ถ้าผมเป็น คชก. ผมจะบอกกรมชลประทานว่า

“กลับไปคำนวณมาให้ดู”

แล้วเรื่องนี้ยิ่งน่าสนใจ เพราะแบบเดิมของวังโตนดมีความจุประมาณ 99.5 ล้านลูกบาศก์เมตร

แต่มีน้ำท่าไหลลงอ่างเฉลี่ยประมาณ 239 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี

หรือประมาณ 2.4 เท่าของความจุอ่าง

ถ้าลดอ่างลงเหลือประมาณ 60 ล้านลูกบาศก์เมตร ปริมาณน้ำท่าเฉลี่ยต่อปีก็เกือบ 4 เท่าของความจุอ่าง

จันทบุรีเป็นพื้นที่ฝนมาก

อ่างไม่ใช่โอ่งที่เติมครั้งเดียวแล้วใช้ทั้งปี

ปล่อยน้ำออกไปใช้ ก็มีน้ำใหม่ในฤดูฝนไหลเข้ามาเติมได้อีก

ดังนั้น ลดความจุอ่าง 40% ไม่ได้แปลว่าเราจะมีน้ำใช้ลดลง 40%

นี่ต่างหากคือสิ่งที่ต้องจำลองให้ดู

99.5 ล้าน เป็นอย่างไร
80 ล้าน เป็นอย่างไร
60 ล้าน เป็นอย่างไร

แล้วเอามาวางเทียบกันตรง ๆ ว่า

น้ำที่ได้เพิ่มขึ้นแต่ละระดับ คุ้มกับป่าและ habitat ของช้างที่ต้องถูกน้ำท่วมเพิ่มขึ้นหรือไม่

ถ้าพบว่าลดระดับกักเก็บลงแล้ว ยังมีน้ำเพียงพอและมีความมั่นคงในระดับยอมรับได้ ขณะที่ช่วยรักษาป่าที่ราบสำคัญไว้ได้จำนวนมาก

ผมเชื่อว่า

วังโตนดอาจมีทางได้สร้าง โดยได้รับการยอมรับจากฝ่ายต่าง ๆ มากกว่าที่เป็นอยู่

เพราะโจทย์ไม่เคยจำเป็นต้องเป็น

“เขื่อน หรือ ป่า”

มันอาจเป็นเพียง

“สร้างเขื่อนให้พอดีกับน้ำ และพอดีกับป่า”

นี่คือสิ่งที่ผมคิดว่า EHIA พลาด

แทนที่จะถามว่า

“เมื่อสร้างตามแบบนี้แล้ว จะลดผลกระทบอย่างไร?”

ควรถามก่อนว่า

“เปลี่ยนแบบอย่างไร เพื่อไม่ให้ผลกระทบนั้นเกิดขึ้นตั้งแต่แรก?”

เสียดายอย่างเดียวครับ…

ตอนวังโตนด ผมไม่ได้เป็น คชก. แล้ว

เขาเอาผมออกไปตั้งแต่ตอนแม่วงก์โน่นแล้ว 555

แล้วก็อดคิดเล่น ๆ ไม่ได้ว่า…

ถ้าตอนเขื่อนแม่วงก์ยังให้ผมเป็น คชก. อยู่ แล้วมานั่งปรึกษากันจริง ๆ ว่าเราต้องการน้ำเท่าไร จะเก็บตรงไหน และทำอย่างไรให้กระทบป่าน้อยที่สุด

แทนที่จะเริ่มต้นด้วยคำตอบว่า
“ต้องสร้างตรงนี้”
หรือ
“ห้ามสร้างเด็ดขาด”

ป่านนี้…

เราอาจมีเขื่อนหรืออ่างเก็บน้ำอยู่ตรงไหนสักแห่งที่เหมาะกว่าเดิมไปแล้วก็ได้

ชาวบ้านได้น้ำ
หน่วยงานได้โครงการ
ป่าไม่ต้องเสียในจุดที่ไม่ควรเสีย
คนอนุรักษ์ก็พอรับได้

ทุกฝ่ายอาจได้ประโยชน์ร่วมกันไปนานแล้ว

ใครจะไปรู้…

บางทีคนที่เขาเอาออกเพราะกลัวว่าจะค้านเขื่อน
อาจเป็นคนที่ช่วยให้เขื่อนได้สร้างก็ได้

หมายเหตุ แนวคิดเรื่อง “ลดขนาดหรือลดระดับกักเก็บของวังโตนด” ไม่ได้มีเพียงผมเสนออยู่คนเดียว

ตั้งแต่ปี 2563 มูลนิธิสืบนาคะเสถียรเคยเสนออย่างเป็นทางการให้ ลดขนาดอ่างเพื่อหลีกเลี่ยงพื้นที่อยู่อาศัยสำคัญของสัตว์ป่า และในกระบวนการพิจารณาต่อมา ก็เคยมีทางเลือกเรื่องความจุประมาณ 80 ล้าน และ 60 ล้านลูกบาศก์เมตร ถูกหยิบขึ้นมาพิจารณา เทียบกับแบบเดิม 99.5 ล้านลูกบาศก์เมตร

ต่อมาเมื่อกรมอุทยานแห่งชาติฯ ลงสำรวจพื้นที่อย่างละเอียด ก็ยืนยันความสำคัญของป่าที่ราบบริเวณนี้ต่อช้างป่า และเสนอทางเลือกที่ลดระดับกักเก็บลงมากกว่าที่ผมเคยคิดเสียอีก เพื่อหลีกเลี่ยงพื้นที่อุทยาน รวมทั้งเสนอให้บริหารร่วมกับอ่างอื่นและแหล่งพักน้ำภายนอกพื้นที่อนุรักษ์

ดังนั้น ทางเลือกของวังโตนด ไม่เคยมีเพียง “สร้าง 99.5 ล้านลูกบาศก์เมตร” กับ “ไม่สร้างเลย”

ตรงกลางยังมีทางเลือกอีกมาก

60 ล้านอาจไม่ใช่คำตอบ
80 ล้านอาจไม่ใช่คำตอบ
แม้แต่ตัวเลขที่กรมอุทยานฯ เสนอภายหลังก็อาจไม่ใช่คำตอบสุดท้าย

แต่ทั้งหมดควรถูกนำมาคำนวณเปรียบเทียบว่า

ระดับไหนให้น้ำเพียงพอ มีความมั่นคงในปีแล้ง และแลกกับการสูญเสียป่าและพื้นที่ช้างน้อยที่สุด

ถ้าทำเรื่องนี้กันจริงจังตั้งแต่ต้น ผมยังเชื่อว่า

เขื่อนวังโตนดมีโอกาสสร้างได้
น้ำก็ได้
ป่าก็เสียน้อยลง
และความขัดแย้งอาจไม่ต้องเดินมาถึงวันนี้