เปิดโจทย์ ‘โรงเรียนผู้สูงอายุ’ หลังรัฐปลดล็อก อปท. ติดงบ-บุคลากร

นักวิชาการธรรมศาสตร์ ชี้โรงเรียนผู้สูงอายุช่วยเปิดทาง อปท. จัดบริการผู้สูงวัย แต่ไม่ใช่ทุกพื้นที่ต้องทำเหมือนกัน แนะจัดสรรทรัพยากรให้ตรงปัญหา พร้อมเร่งแก้โจทย์ขาดแคลนบุคลากรดูแลผู้สูงอายุ

ผศ. ดร.ณัฏฐพัชร สโรบล อาจารย์ประจำภาควิชานโยบายสังคม การพัฒนาสังคมและการพัฒนาชุมชน สาขาเชี่ยวชาญสวัสดิการผู้สูงอายุ คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (มธ.) เปิดเผยว่า การออกประกาศกรมกิจการผู้สูงอายุ เรื่องการจัดตั้งโรงเรียนผู้สูงอายุ พ.ศ. 2569 ที่เพิ่งเผยแพร่ผ่านราชกิจจานุเบกษาไปเมื่อไม่นานมานี้ ถือเรื่องที่ดี โดยเฉพาะอย่างยิ่งการเปิดโอกาสให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) เข้ามาดำเนินการขับเคลื่อนการจัดกิจกรรมผู้สูงอายุได้โดยไม่ต้องกังวล หากแต่ อปท. จำนวนมาก โดยเฉพาะระดับองค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.) ก็ยังมีปัญหาเรื่องกำลังคนไม่เพียงพอสำหรับให้บริการหรือจัดบริการภายใต้โรงเรียนผู้สูงอายุอยู่

นอกจากนี้ การจัดตั้งโรงเรียนผู้สูงอายุจำเป็นต้องใช้งบประมาณที่มีความต่อเนื่อง ไม่ใช่กิจกรรมครั้งคราว ตลอดจนต้องมีความพร้อมเรื่องอาคารสถานที่สำหรับจัดกิจกรรม ฉะนั้นแม้ว่าจะมีการปลดล็อกให้ อปท. สามารถจัดตั้งโรงเรียนผู้สูงอายุได้ แต่ด้วยงบประมาณที่ยังมีอยู่เท่าเดิมจึงทำให้ท้องถิ่นจำนวนไม่น้อยเกิดความกังวล ประกอบกับการกำหนดมาตรฐานโรงเรียนผู้สูงอายุ ซึ่งอาจต้องคำนึงถึงความมีมาตรฐาน สามารถประเมิน วัดผลและตรวจสอบได้ นั่นยิ่งเป็นโจทย์ใหม่ที่ต้องนำมาพิจารณา

อย่างไรก็ตาม การออกประกาศกรมกิจการผู้สูงอายุ เรื่องการจัดตั้งโรงเรียนผู้สูงอายุ พ.ศ. 2569 ช่วยแก้ไขปัญหาการขับเคลื่อนการจัดกิจกรรมให้กับผู้สูงอายุได้อย่างน้อย 3 เรื่อง ได้แก่

1. การเปิดโอกาส อปท. มาดำเนินการเรื่องนี้ได้อย่างเต็มที่ โดยไม่ต้องกังวลว่าจะไม่ใช่ภารกิจของ อปท. เพราะที่ผ่านมา อปท. ตีความเรื่องบทบาทการจัดโรงเรียนผู้สูงอายุที่แตกต่างกันออกไป หลาย อปท. มองว่าโรงเรียนผู้สูงอายุไม่ใช่บทบาทหน้าที่ของ อปท. หากดำเนินการกังวลว่าจะถูกตรวจสอบและเรียกเงินคืน ขณะที่อีกหลาย อปท. ก็มองว่าการจัดโรงเรียนผู้สูงอายุเป็นเรื่องจำเป็น

2. ทำให้ผู้สูงอายุเข้าถึงสิทธิตาม มาตรา 11 (4) แห่ง พ.ร.บ.ผู้สูงอายุ พ.ศ. 2546 ที่กำหนดให้ผู้สูงอายุมีสิทธิได้รับการส่งเสริม การสนับสนุนในเรื่องการพัฒนาตนเอง การมีส่วนร่วมในกิจกรรมทางสังคม และการรวมกลุ่มในลักษณะเครือข่ายหรือชุมชน ได้มากขึ้น ซึ่งเดิมหน่วยงานต่างๆ ไม่ได้มีความตระหนัก หรือมีความพร้อมในการจัดกิจกรรมส่วนนี้อย่างเท่าเทียมกัน

3. เป็นหนึ่งในแนวทางในการรองรับการเป็นสังคมผู้สูงอายุระดับสมบูรณ์ของประเทศไทย

อย่างไรก็ตาม ด้วยทรัพยากรที่มีจำกัดทำให้จำเป็นต้องกำหนดอย่างชัดเจนว่า อปท. แต่ละแห่งจะเน้นหนักกี่เรื่อง เรื่องใดบ้าง เพื่อให้ครอบคลุมปัญหาและความจำเป็นของผู้สูงอายุในพื้นที่ได้มากที่สุด

อย่างในปัจจุบันจะเห็นว่าท้องถิ่นมักจะมีบริการผู้สูงอายุเด่นๆ เพียงเรื่องเดียว เช่น บางแห่งทำโรงเรียนผู้สูงอายุ บางแห่งทำศูนย์พัฒนาคุณภาพชีวิต บางแห่งทำศูนย์ดูแลผู้สูงอายุระหว่างวัน (Day Care) เมื่อดำเนินการเพียงเรื่องเดียวบริการก็จะไม่หลากหลาย ไม่ตอบสนองต่อความต้องการอันซับซ้อน

ฉะนั้น อปท. จึงต้องชัดเจนในปัญหาของตัวเอง และตัดสินใจร่วมกับคนในพื้นที่ให้ได้ว่าอะไรเป็นบริการสำคัญที่จะต้องจัดให้เกิดขึ้น

“จริงๆ ประกาศฉบับใหม่เรื่องการจัดตั้งโรงเรียนผู้สูงอายุเป็นเพียงการวางกรอบในการดำเนินการ แต่ไม่ได้หมายความว่า อปท. ทุกแห่งจะต้องจัดตั้งโรงเรียนผู้สูงอายุ และที่จริงแล้ว การจะทำเรื่องนี้ให้มีประสิทธิภาพจะต้องอาศัยผู้สูงอายุกลุ่มติดสังคมที่มีความเข้มแข็ง เช่น มีความพร้อมในการร่วมจ่ายค่าบริการ สามารถเดินทางเองโดยไม่ต้องพึ่งรถ-รับส่ง หรือออกแบบกิจกรรมเองได้ ฯลฯ ซึ่งในรูปแบบของต่างประเทศหลายประเทศใช้ศักยภาพของผู้สูงอายุในการขับเคลื่อนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” ผศ. ดร.ณัฏฐพัชร กล่าว

นักวิชาการธรรมศาสตร์ กล่าวว่า โจทย์ท้าทายใหญ่ที่ระบบบริการทางสังคมสำหรับดูแลผู้สูงอายุในประเทศไทยกำลังเผชิญ คือการขาดแคลนกำลังคนในวิชาชีพต่างๆ จำนวนมาก ทั้งพยาบาล นักจัดการดูแลผู้สูงอายุ (Care Manager) นักสังคมสงเคราะห์ ฯลฯ ซึ่งจะเป็นข้อจำกัดต่อการเพิ่มหรือขยายบริการต่างๆ เพื่อรองรับสังคมผู้สูงอายุระดับสุดยอดในปี 2571 เช่น การจัดตั้งบ้านพักดูแลผู้สูงอายุที่ต้องอยู่อย่างโดดเดี่ยว

อย่างไรก็ตาม แม้ว่าภาครัฐจะพยายามแก้ปัญหา หนึ่งในนั้นคือการลงทุนฝึกทักษะอาสาสมัครและจิตอาสาแล้วผลักดันให้กลายมาเป็นอาชีพด้านการดูแลผู้สูงอายุ แต่สิ่งที่ต้องดำเนินการควบคู่กันไปคือการรักษาหรือดึงให้คนเหล่านี้อยู่ในระบบต่อไปด้วยการจ่ายค่าตอบแทนที่เหมาะสม มิเช่นนั้นจะเป็นการเสียงบประมาณพัฒนาคนโดยใช่เหตุ เพราะคนที่ได้รับการพัฒนาก็จะออกจากระบบการทำงานไป

นักวิชาการธรรมศาสตร์ กล่าวด้วยว่า กลุ่มผู้สูงอายุที่ต้องการการป้องกันก่อนกลายเป็นภาวะพึ่งพิง เช่น ผู้สูงอายุที่มีภาวะหูหนวก ผู้สูงอายุที่มีภาวะโดดเดี่ยว และซึมเศร้า ฯลฯ ถือเป็นกลุ่มผู้สูงอายุที่น่าเป็นห่วงมากที่สุดในขณะนี้ ซึ่งต้องยอมรับว่าคนกลุ่มนี้มักซ่อนเร้นปัญหาเอาไว้ การจัดบริการทางสังคมค่อนข้างยากลำบาก ส่งผลให้ปัจจุบันมีบริการทางสังคมที่เกี่ยวข้องกับกลุ่มนี้น้อย ซึ่งหากไม่ได้รับการดูแลจะส่งผลกระทบอื่นๆ ตามมา อาทิ การเสียชีวิตอย่างโดดเดี่ยว หรือการไม่ดูแลอาการเจ็บป่วยของตัวเอง ดังนั้น จึงควรมีการพิจารณาสนับสนุนให้เกิดกลไกเสริมต่างๆ เช่น ศูนย์ให้คำปรึกษาจัดการปัญหาทางจิตใจ ฯลฯ สำหรับคนกลุ่มนี้ด้วย