มาตรการบังคับ ‘แก้วิกฤตน้ำมัน’ จาก จอมพล ป.-ทักษิณ ถึง อนุทิน

คอลัมน์ : Politics policy people forum

ราคาพลังงานกลายเป็น ภาระหนักทางการเมืองของรัฐบาลอนุทิน 2 คะแนนนิยมรัฐบาลดิ่งลงตั้งแต่ยังไม่เข้าสู่อำนาจเต็มรูปแบบ

จากสภาวะอันไม่ปกติที่วิกฤตพลังงานกลายเป็นวิกฤตปากท้อง จึงเป็นดัชนีชี้วัดความสามารถของ “อนุทิน” และ 3 รัฐมนตรีคนนอก ที่เคยเป็นตัวชูโรงเรียกคะแนนให้กับพรรคภูมิใจไทยช่วงหาเสียงเลือกตั้ง จะฝ่าวิกฤตไปได้หรือไม่

“อนุทิน” ส่งสัญญาณถึงประชาชน หลังการประชุมคณะรัฐมนตรี (ครม.) นัดพิเศษ เมื่อ 6 เมษายนว่า

สถานการณ์ความขัดแย้งยังทวีความรุนแรงเพิ่มมากขึ้น ยกระดับการโจมตีทั้งแหล่งผลิต โรงกลั่นน้ำมัน คลังน้ำมัน และระบบขนส่งน้ำมัน รวมถึงก๊าซธรรมชาติทั่วภูมิภาค เมื่อเป็นเช่นนี้ในอนาคตเหตุการณ์อาจจะยุติลง แต่โครงสร้างพื้นฐานที่ใช้ในการผลิตน้ำมันและก๊าซธรรมชาติในภูมิภาคนี้ก็ยังคงใช้เวลาในการฟื้นฟูให้กลับมาเป็นปกติ ดังนั้น ราคาของพลังงานและการขาดแคลนปิโตรเคมีก็จะยังคงดำรงอยู่อีกระยะหนึ่ง

ข้อเท็จจริงประการสำคัญที่รัฐบาลต้องนำเรียนกับประชาชนตามตรงแม้รัฐบาลจะทำทุกวิถีทางเพื่อให้ได้มาซึ่งน้ำมันเชื้อเพลิงและก๊าซธรรมชาติ แต่ปริมาณของน้ำมันและก๊าซที่หายไปจากแหล่งตะวันออกกลางทำให้มีความยากลำบากมากขึ้นในการหาน้ำมันและก๊าซจากแหล่งอื่น รัฐบาลเลือกที่จะแถลงข้อเท็จจริงนี้ต่อประชาชน เพื่อให้เกิดความเข้าใจและพร้อมปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตเพื่อรับมือกับสถานการณ์ต่อไป

เรากำลังเผชิญหน้ากับวิกฤตที่ส่งผลกระทบระดับโลก เรายอมรับความจริงและจะปรับเปลี่ยน เพื่อให้ผ่านวิกฤตครั้งนี้ไปให้ได้ ความสามัคคี ความร่วมมือของคนในชาติเป็นต้นทุนทางสังคมที่สำคัญที่สุดในยามนี้

เชื่อว่าประชาชนชาวไทยทุกคนจะให้ความร่วมมือกับรัฐบาล และเราจะผ่านพ้นวิกฤตนี้ไปด้วยกันและอยู่กับความเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้นในอนาคตนี้ได้อย่างมั่นคง

อำนาจ พ.ร.ก.คุมพลังงาน

หนึ่งในทางแก้วิกฤตของรัฐบาลอนุทิน คือการงัดพระราชกำหนด (พ.ร.ก.) แก้ไขและป้องกันภาวะการขาดแคลนน้ำมันเชื้อเพลิง 2516 ซึ่งมีการใช้ครั้งแรกในยุค “สัญญา ธรรมศักดิ์” เป็นนายกรัฐมนตรี โดยรัฐบาลอนุทินนำมาใช้แก้ปัญหาราคาน้ำมัน หั่นราคาน้ำมันดีเซลหน้าโรงกลั่นทันที 2 บาท

หัวใจสำคัญอยู่ในมาตรา 3 เพื่อประโยชน์ในการแก้ไขและป้องกันการขาดแคลนน้ำมันเชื้อเพลิง นายกรัฐมนตรีมีอำนาจออกคำสั่งเพื่อกำหนดมาตรการเกี่ยวกับเรื่องต่าง ๆ อาทิ เกี่ยวกับการผลิต จำหน่ายขนส่งนำเข้า ไปจนถึง กำหนดเวลาเปิด-ปิดปั๊มน้ำมัน โรงมหรสพโรงภาพยนตร์ สถานบริการ ภัตตาคาร หรือสถานบันเทิงอื่น ๆ

กำหนดวันเวลาและเงื่อนไขในการใช้ยานพาหนะ ไม่ว่าจะเป็นยานพาหนะที่ใช้ในกิจการสาธารณะหรือยานพาหนะส่วนบุคคล การใช้พลังงานไฟฟ้าในอาคาร ในการโฆษณาและในสถานที่อื่น ๆ

ส่วนบทลงโทษผู้ที่ฝ่าฝืนคำสั่งของนายกรัฐมนตรี หรือผู้ที่ได้รับมอบหมายจากนายกรัฐมนตรีซึ่งสั่งตามมาตรา 3 ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกิน 10 ปี หรือปรับไม่เกิน 1 แสนบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ

จากคำยืนยันของ “อนุทิน” – “ปกรณ์ นิลประพันธ์” รองนายกฯ และ “เอกนัฏ พร้อมพันธุ์” รมว.พลังงาน ระบุตรงกันว่าหลังสงกรานต์ 20 เมษายน จะมีมาตรการปิดปั๊มน้ำมัน ช่วงเวลา 22.00-05.00 น. และอาจจะมีมาตรการกำหนดเวลาเปิด-ปิดห้างสรรพสินค้า เพื่อประหยัดพลังงานของประเทศ

ยุคจอมพล ป.ปันส่วนน้ำมัน

ทว่าในประวัติศาสตร์ไทยเคยเกิดวิกฤตที่ได้รับผลกระทบจากการเข้าสู่สงครามโดยตรง และผลกระทบจากสงครามในภูมิภาคต่าง ๆ หลายครั้ง

ในยุครัฐบาลจอมพล ป.พิบูลสงคราม ไทยต้องนำเข้าน้ำมันจากต่างประเทศ เมื่อทั่วโลกกำลังห้ำหั่นกันในสมรภูมิ สงครามโลกครั้งที่ 2 และ “น้ำมัน” ก็กลายเป็นปัจจัยหลักในการขับเคลื่อนยุทโธปกรณ์ ดังนั้น ไทยจึงประสบภาวะขาดแคลนน้ำมัน ในช่วง 2483 รัฐบาลมีการออกพระราชบัญญัติปันส่วนน้ำมันเชื้อเพลิง สำหรับ ราชการทหารและองค์การในการควบคุมของราชการทหาร ราชการพลเรือน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น สาธารณูปโภคของประชาชน อุตสาหกรรมและพาณิชย์ของเอกชน องค์การศึกษา นายแพทย์ สัตวแพทย์ ผู้จำหน่ายอาหาร และทำการผลิตอาหาร โดยมีคณะกรรมการที่มีนายกฯ เป็นประธาน มีอำนาจการซื้อ-ขายน้ำมัน และปันส่วนน้ำมัน

กระทรวงกลาโหมจึงออกแถลงการณ์เพื่อชี้แจงให้กับประชาชนทราบ เพื่อป้องกันไม่ให้ประชาชนตื่นตระหนกและไม่ให้หลงเชื่อถ้อยคำหลอกลวง ของผู้ที่ใช้กฎหมายฉบับนี้ค้ากำไร

พระราชบัญญัตินี้เป็นกฎหมายที่กำหนดให้แบ่งปันน้ำมันเชื้อเพลิงกันใช้ในเมื่อมีอุปสรรคในการจัดหาน้ำมันเชื้อเพลิงเกิดขึ้น วิธีแบ่งบันกันใช้นี้คือคำนึงถึงความสำคัญและความจำเป็นขององค์การต่าง ๆ องค์การใดมีความสำคัญและความจำเป็นต้องใช้น้ำมันเชื้อเพลิงก็ต้องได้น้ำมันเชื้อเพลิงใช้ตามสมควรแก่ความสำคัญและความจำเป็นนั้น ๆ องค์การใดที่ไม่สำคัญและไม่จำเป็นก็ตัดการใช้ให้น้อยลงไป เพื่อให้มีน้ำมันเชื้อเพลิงใช้กันได้โดยทั่วไปในประเทศ

พร้อมกับประกาศให้ประชาชนอย่าตื่นตระหนก “ในขณะนี้การจัดหาน้ำมันเชื้อเพลิงมาใช้ในประเทศยังมิได้อยู่ในฐานะที่ลำบากประการใด แต่สถานการณ์ของโลกปัจจุบันอาจทำให้การจัดหาน้ำมันเชื้อเพลงประสบอุปสรรคขึ้นในเวลาใดเวลาหนึ่ง ฉะนั้นต้องเตรียมตัวไว้ให้พรักพร้อมก่อน”

ที่มา พ.ร.ก.เคอร์ฟิวปิดปั๊มน้ำมัน

ข้ามสู่ช่วงปลายยุคจอมพลถนอม กิตติขจร ต่อเนื่องต้นรัฐบาลสัญญา ธรรมศักดิ์ เกิดความขัดแย้งในภูมิภาคตะวันออกกลาง ระหว่างอิสราเอลกับกลุ่มประเทศอาหรับ ที่หลายประเทศเป็นสมาชิกกลุ่ม OPEC จึงใช้น้ำมันเป็นเครื่องมือบีบให้อิสราเอลถอนทหารจากดินแดนปาเลสไตน์ โดยลดกำลังผลิตร้อยละ 5 ต่อเดือน จนกว่าอิสราเอลจะยอมทำตามข้อเรียกร้อง ไทยในฐานะที่พึ่งพาน้ำมันจากตะวันออกกลางจึงได้รับผลกระทบ ราคาขายปลีกน้ำมันแพงขึ้นกว่า 15%

ผลกระทบขยายวงกว้างไปถึงปากท้องของประชาชน เมื่อข้าวของแพงขึ้น เงินเฟ้อ รัฐบาลต้องออกมาตรการประหยัดพลังงาน ผ่านพระราชกำหนดแก้ไขและป้องกันภาวการณ์ขาดแคลนน้ำมันเชื้อเพลิง พ.ศ.2516 ในยุครัฐบาลสัญญา ธรรมศักดิ์ เพื่อควบคุมราคาน้ำมัน ปันส่วนน้ำมัน ประหยัดไฟ ด้วยการกำหนดเวลาเปิด-ปิดโรงภาพยนตร์ สถานบันเทิง

สำหรับเหตุผลในการใช้ได้ระบุในตอนท้าย พ.ร.ก.ว่า โดยที่ราคาน้ำมันดิบในตลาดโลกได้ทวีสูงขึ้นเป็นลำดับ และน้ำมันดิบที่จะหาซื้อได้มีปริมาณลดน้อยลง ซึ่งจะมีผลให้ราคาน้ำมันเชื้อเพลิงภายในประเทศสูงตามไปด้วย และจะก่อให้เกิดภาวะการขาดแคลนน้ำมันเชื้อเพลิงขึ้นในประเทศไทย

ฉะนั้น เพื่อรักษาไว้ซึ่งความมั่นคงของประเทศและความผาสุกของประชาชนจำเป็นต้องดำเนินการแก้ไขและป้องกันภาวการณ์ดังกล่าวให้ทันต่อเหตุการณ์ ในการนี้นายกรัฐมนตรีจำต้องมีอำนาจในการกำหนดมาตรการต่าง ๆ ได้โดยฉับพลัน ไม่จำต้องให้กระทรวง ทบวง กรมต่าง ๆ แยกปฏิบัติการตามกฎหมายที่มีอยู่ จึงจำเป็นต้องตราพระราชกำหนดนี้ขึ้น

อย่างไรก็ตามวิกฤตน้ำมันในตลาดโลกก็เริ่มคลี่คลาย เข้าสู่ความมีเสถียรภาพในปี 2518 แต่จากนั้นไม่กี่ปี เมื่อเกิดเหตุการณ์ปฏิวัติในอิหร่าน เมื่อปี 2522 กลุ่ม OPEC จึงใช้โอกาสนี้ปรับราคาน้ำมันดิบขึ้นอย่างต่อเนื่อง และไม่ต่างจากทุกครั้งที่แรงกระเพื่อมสะเทือนถึงรัฐบาลในประเทศไทย เกิดภาวะเศรษฐกิจตกต่ำ รัฐบาลเกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์ ตัดสินใจเพิ่มราคาค่าน้ำมันตามราคาตลาดโลกหลายครั้ง

จนนักการเมืองทั้งพวกเดียวกัน และฝ่ายตรงข้ามรวมเสียงยื่นญัตติขอเปิดอภิปรายไม่ไว้วางใจรัฐบาล โดยกำหนดไว้วันที่ 3 มีนาคม 2523 แต่ปรากฏว่า พล.อ.เกรียงศักดิ์ชิงประกาศลาออกในสภาเสียก่อน ในวันที่ 29 กุมภาพันธ์ 2523 แล้วเสียงในสภาทั้ง สส.- สว.ก็พร้อมใจหนุน พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ เป็นนายกฯ ลากยาว 8 ปี

ทักษิณ ออกมาตรการ บังคับ

อีกยุคหนึ่งที่รัฐบาลต้องออก “มาตรการบังคับเพื่อการแก้ไขปัญหาด้านพลังงานของประเทศ” คือ ยุครัฐบาลทักษิณ ชินวัตร หลังจากสหรัฐอเมริกา เข้าทำสงครามกับอิรัก ส่งผลให้ราคาน้ำมันดิบในตลาดโลกพุ่งสูงขึ้น ในขณะที่สถานการณ์ในประเทศลอยตัวทั้งน้ำมันเบนซินและดีเซล หลังจากในช่วงแรกรัฐบาลจะพยายามตรึงราคาน้ำมัน

“ทักษิณ” กล่าวในรายการ“นายกฯ ทักษิณ คุยกับประชาชน” เมื่อ 21 สิงหาคม 2547 ว่า อยากขอความร่วมมือจากทุกฝ่ายในการประหยัดพลังงาน หากไม่จำเป็นก็จะไม่ใช้มาตรการบังคับ เนื่องจากขณะนี้ทุกคนจะต้องมีความรู้สึกแห่งการเสียสละเพื่อส่วนรวมกันบ้าง โดยเฉพาะห้างสรรพสินค้าใหญ่ ๆ ที่ควรต้องช่วยกันเสียสละเพื่อส่วนรวม

“ประชาชนได้เสียสละให้ห้างมาพอสมควรแล้ว โดยเฉพาะอย่างยิ่งทางเข้าออกห้างรถติดมาก ดังนั้นเมื่อรัฐบาลขอความร่วมมือก็กรุณาให้ความร่วมมือบ้าง ถ้าไม่ให้ความร่วมมือเลยมันก็ไม่ค่อยสวยนะครับ ขณะนี้กำลังหาทางออกร่วมกัน เช่น การหาเวลาการเปิด-ปิดห้างที่เป็นประโยชน์กับทุกฝ่าย ซึ่งสามารถหาข้อสรุปร่วมกันได้”

“ราคาน้ำมันยังคงสูงอยู่อย่างต่อเนื่อง แต่รัฐบาลยืนยันว่าจะตรึงราคาน้ำมันดีเซลไว้จนหมดฤดูหนาว เพื่อให้ปัจจัยการก่อการร้าย การเลือกตั้งที่สหรัฐอเมริกา และความต้องการใช้น้ำมันในฤดูหนาวหมด จากนั้นจึงจะพิจารณาว่าราคาที่แท้จริงควรอยู่ที่ระดับใด แต่รัฐบาลจะเพิ่มบทบาทในเวทีต่างประเทศเพื่อเรียกร้องให้ประเทศที่ผลิตน้ำมัน หรือประเทศที่เก็งกำไรราคาน้ำมันให้ความร่วมมือกันมากขึ้น ไม่ใช่ปล่อยให้มีการเก็งกำไรหรือปั่นราคา ส่วนประเทศไทยก็คงต้องเชิญบรรดาผู้ที่ขายสินค้าเกษตรมาพบ มาคุยกัน คงต้องผลักราคาสินค้าเกษตรขึ้นไปอีก ซึ่งได้มอบให้รัฐมนตรีพาณิชย์ รัฐมนตรีต่างประเทศ ไปเดินสายกันขอความร่วมมือแล้ว”

ต่อมาในการประชุม ครม.เมื่อ 17 พฤษภาคม 2548 ได้เห็นชอบยุทธศาสตร์แก้ไขปัญหาราคาพลังงานของประเทศ พร้อมทั้งเร่งรัดรณรงค์ประหยัดพลังงาน ซึ่งเป็นมาตรการบังคับในอีก 1 เดือนต่อมา

ห้ามจำหน่ายน้ำมันทุกชนิด ระหว่าง 22.00-05.00 น. กำหนดเวลาใช้ไฟฟ้าของป้ายโฆษณาที่สูงจากพื้นไม่น้อยกว่า 4 เมตร และใช้ไฟส่องสว่างอย่างต่ำ 1,000 วัตต์ ในเวลา 19.00-22.00 น. ห้ามหน่วยงานของรัฐเบิกจ่ายน้ำมันเบนซินถ้าใช้น้ำมันแก๊สโซฮอล์ได้ กำหนดเวลาปิดสนามกอล์ฟทุกวัน ในช่วงเวลา 19.00-06.00 น รวมถึงขอความร่วมมือเปิด-ปิดห้าง โดยให้ปิดเร็วขึ้น 1 ชั่วโมง

รัฐบาลอนุทินยังต้องสู้กับวิกฤตน้ำมัน-การเมือง แม้พักรบ 2 สัปดาห์